ރަމަޟާންމަހަކީ ދުޢާގެ މައްސަރު

الحمد لله رب العالمين، الصلاة والسلام على نبينا محمد وعلى آله وأصحابه أجمعين، وبعد:

ދުޢާ ކުރުމަކީ އަޅުކަމެކެވެ. އަޅުކަންތައްތަކުގެ ތެރެއިން މަތިވެރި އަޅުކަމެކެވެ. މި އަޅުކަން ޙައްޤުވެގެންވަނީ މާތް ﷲ އަށެވެ. އެއްވެސް ޙާލެއްގައި ﷲ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކަށް މި އަޅުކަން އަނބުރައިލުން ހުއްދަވެގެން ނުވެއެވެ. ދުޢާކުރުމުގައި ނިކަމެތިކަން ފާޅުކޮށް، އެކަމެއްގެ ޙާޖަތަށް އެދި މާތް ﷲ ގެ ޙަޟުރަތުގައި ދެންނެވުމުގެ ސަބަބުން، ދުޢާގެ މަޤާމު މާތްވެ މަތިވެރިވުން އިތުރުވެގެން ވެއެވެ. ކޮންމެ އަޅުކަމެއްވެސް އެ އަޅުކަމެއް ކުރުމުގައި ބިރުވެތިކަމާއި، ހިތް ހާޟިރުކުރުން ބޮޑުކުރިވަރަކަށް އެއަޅުކަމެއް މާތްވެ ފުރިހަމަވެގެން ވެއެވެ. މި މަޤުޞަދު ޙާޞިލުކުރުމާއި އެންމެ ގާތްވެގެންވާ އަޅުކަމަކީ ދުޢާއެވެ. ދުޢާކުރުމުގައި މާތް ﷲ އަށް ވަކީލުކުރުމާއި، އެކަލާންގެ ހަޟުރަތުން ވާތްގަށް އެދި ދެންނެވުން ގުޅި ލާމެހިފައިވެއެވެ.

ދުޢާ ކުރުމުގެ މަތިވެރިކަމާގުޅޭ ނުޞޫޞްތައް އަދަދުކުރެވޭ ވަރަށްވުރެ އިތުރުވެގެން ވެއެވެ. ރަމަޟާންމަސް ބަރަކާތްތެރިވެގެންވަނީ ދުޢާކުރުމުގައެވެ. ރޯދަވެރިޔާގެ ދުޢާގައި އޭނާ އިޚްލާޞްތެރިވެއްޖެނަމަ، އޭނާގެ ދުއާ އިޖާބަކުރައްވާނެއެވެ. ރަސޫލު ﷲ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ((ثَلَاثُ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٌ : دَعْوَةُ الصَّائِمِ ، وَدَعْوَةُ الْمَظْلُومِ، وَدَعْوَةُ الْمُسَافِرِ))[1] މާނައީ، “އިޖާބަކުރައްވާ ތިން ދުޢާއެއް ވެއެވެ. އެއީ، ރޯދަވެރިޔާގެ ދުޢާއާއި، އަނިޔާލިބިފައިވާ މީހާގެ ދުޢާއާއި ދަތުރުވެރިޔާގެ ދުޢާއެވެ.” އަދިވެސް ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ((ثَلَاثُ دَعَوَاتٍ لَا تُرَدُّ: دَعْوَةُ الْوَالِدِ لِوَلَدِهِ، وَدَعْوَةُ الصَّائِمِ، وَدَعْوَةُ الْمُسَافِرِ))[2] މާނައީ، “ރައްދު ނުކުރެވޭ ތިން ދުޢާއެއް ވެއެވެ. ބައްޕައަކު އޭނާގެ ދަރިއަށް ކުރާ ދުޢާއާއި، ރޯދަވެރިޔާގެ ދުޢާއާއި އަދި ދަތުރުވެރިޔާގެ ދުޢާއެވެ.”

ރަމަޟާންމަހުގައި ދުޢާކުރުން މަތިވެރިވެގެންވާކަން ބަޔާންވެގެންވާ އާޔަތަކީ؛ {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ}[3] މާނައީ، “ތިމަން ﷲގެ އަޅާ ތިމަން ﷲ އަށް ދުޢާކޮށްފިނަމަ، އެއަޅަކާ ގާތުގައި ތިމަން ﷲ ވޮޑިގެންވަމެވެ. ފަހެ، ތިމަން ﷲ ގެ حضرة އަށް دعاء ކޮށްފިނަމަ دعاء ކުރި މީހާގެ دعاء އިޖާބަ ކުރައްވަމެވެ. ފަހެ، އެއުރެން ﷲ އަށް އިޖާބަދޭހުށިކަމެވެ! އަދި އެއުރެން ތިމަން ﷲ އަށް إيمان ވާހުށިކަމެވެ! (އެއީ) އެއުރެންނަށް ތެދުމަގު ލިބުމަށްޓަކައެވެ.” މި އާޔަތް އައިސްފައިވަނީ ރޯދައިގެ އާޔަތަށްފަހުގައެވެ. އަދި މި އާޔަތަށްފަހު އައިސްފައިވަނީ ރޯދައިގެ ޙުކުމްތަކާ ބެހޭ އާޔަތެކެވެ. މި އާޔަތަކީ ދުޢާކުރުމަށް ޚާއްޞަ އާޔަތަކަށްވެފައި، އެއާޔަތުގެ ކުރިއާއި ފަހުގައި ރޯދައާ ބެހޭ އާޔަތް އޮތުމުން އެނގެނީ، މި މައްސަރުގައި ދުޢާކުރުމުގެ މާތްކަމާއި މުހިންމުކަމެވެ. އެހެނީ މި މާތްވެގެންވާ މައްސަރުގައި ﷲ ގެ އަޅާ އޭނާ ކުރާ އަޅުކަންތައްތައް އެކަލާންގެ ރުއްސަވާގޮތަށް އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ކުރެވޭތޯ މަސައްކަތް ކުރެއެވެ. އެކަން ހާސިލުވުން އޮތީ މާތް ﷲ އަށް ދަންނަވައި ދުޢާކުރުމުގައެވެ. ހަމައެފަދައިން މި މައްސަރުގައި އޭނާގެ ފަރާތުން އަޅުކަންތައްތައް ޤަބޫލުކުރެއްވުމުގެ އުންމީދުގައި އެކަލާންގެއަށް ކިޔަމަންތެރިވުމާއި އަޅުކަންތަކާއި ކުއްތަންވުމުގެ ޢަމަލުތައް ގިނަކުރެއެވެ. މިކަން ޙާޞިލުވާނީވެސް މާތް ﷲ އަށް ދުޢާ ދަންނަވައި އެކަލާންގެ ޙަޟުރަތުގައި ނިކަމެތިވެގެންނެވެ. ނުވަތަ ބައެއް މީހުންނަށް ރަމަޟާންމަހުގެ ކުރީގައި ބޮޑެތި ފާފަތަކަށް އަރައިގަނެވިފައިވެއެވެ. ނުވަތަ އޭނާގެ ފަރާތުން މާތް ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރިވުމުގައި ފަރުވާކުޑަކުރެވިފައިވެއެވެ. އެފަދަ މީހުން ރަމަޟާންމަހުގައި މާތް ﷲ އަށް ތައުބާވެ، ފާފަތައް ފުއްސެވުން އެދި ދަންނަވައެވެ. މިކަން ޙާޞިލުވާނީވެސް މާތް ﷲ އަށް ދުޢާކޮށްގެންނެވެ.

ކޮންމެ ހެޔޮކަމެއްގެ ބިންގަލަކީ، މާތް ﷲ އިރާދަކުރެއްވި ކަމެއް ވާނޭކަމާއި، އެކަލާންގެ އިރާދަ ނުކުރައްވާ ކަމެއް ނުވާނެކަން ތިބާ ދަތުމެވެ. އެހިނދު ތިބާއަށް ޔަޤީންވެގެންދާނީ، ހެޔޮކަންތައްތައް ވަނީ މާތް ﷲ ގެ ނިޢުމަތުންކަމެވެ. އެ ނިޢުމަތަށް ތިބާ ޝުކުރުކުރަން ޖެހޭނެއެވެ. އަދި އެކަން ތިބާގެ ފަރާތުން ފިލައި ނުދިޔުންއެދި ނިކަމެތިކަން އަދާކުރުމާއިއެކު މާތް ﷲ އަށް ދަންނަވަން ޖެހޭނެކަމެވެ. އަދި ފާފަތައްވަނީ އެކަލާންގެ ޢުޤޫބާތުގެ ތެރެއިންކަން ތިބާ ދަތުމެވެ. އެކަންކަމުން ދުރުކޮށްދެއްވުން އެދި އެކަލާންގެއަށް ދަންނަވަންޖެހޭނެއެވެ. ހެޔޮކަމާއި ނުބައިކަމަކީ، ތިބާގެ އަމިއްލަ ނަފުސުގެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ވީމާ، ކޮންމެ ހެޔޮކަމެއްގެ އަސްލަކީ އެއަޅަކަށް މާތް ﷲ ދެއްވާ ތައުފީޤެވެ. އަދި ކޮންމެ ނުބައިކަމަކީ އެއަޅަކު ނިކަމެތި ކުރެއްވުމެވެ. މިފަދަ ކަންކަން މާތް ﷲ ގެ އިރާދަފުޅުގައި ވުމާއިއެކު، އެކަންކަމުގެ ތަޅުދަނޑި އިންސާނުންނަށް ދެއްވާފައި ވެއެވެ. އެއީ، މާތް ﷲ އަށް ދުޢާކޮށް ނިކަމެތިވެ، ތެދުވެރިކަމާއިއެކު އެކަލާންގެއަށް ބިރުވެތިވެ ކަންކަމަށް އެދުމެވެ. މި ތަޅުދަނޑި ﷲ ގެ އަޅާއަށް ދީފައިވުމާއިއެކު ހެޔޮކަމުގެ ދޮރު ހުޅުވުމަކީ އަޅުތަކުންގެ ފަރާތުން މާތް ﷲ އެދިވޮޑިގަންނަވާ ގޮތެވެ.

އިސްލާމްދީނުގައި ދުޢާކުރުމަކީ މާތްވެ އެ އަޅުކަމުގެ މަޤާމު މަތިވެރިވެގެންވާ ޢަމަލެކެއެވެ. އަދި އެއީ، ﷲ އަށް ކުއްތަންވުމުގެ އެންމެ މަތިވެރި ޢަމަލެވެ. ވުމާއެކު، ﷲ ގެ ފޮތުގައާއި ކީރިތި ރަސޫލު ﷲ ﷺ ގެ ސުންނަތުގައި ދުޢާކުރުމުގެ މާތްކަމާއި ބެހޭ ނުޞޫޞްތައް އިތުރުވެގެން ވެއެވެ.

މާތް ﷲ ގެ ފޮތުގެ ފުރަތަމަ ސޫރަތް ކަމުގައިވާ «الحمد» ފައްޓަވާފައިވަނީ ދުޢާއިންނެވެ. އަދި ނިމޭ ސޫރަތް «الناس» ވަނީވެސް ދުޢާއިންނެވެ. «الحمد» މިސޫރަތުގައިވަނީ، ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގަށް ހިދާޔަތް ދެއްކެވުމަށާއި، އަޅުކަމުގައި ވާގިވެރިވެވޮޑިގެންނެވުންއެދި ދުޢާކުރުމަށެވެ. އަދި «الناس» ގައިވަނީ، އެންމެހާ ވަސްވާސްތަކުން ތައްކާތެރިކަން ދެއްވުންއެދި ދުޢާ ދެންނެވުމަށެވެ. ކީރިތި ޤުރްއާން ދުޢާއިން ފެށުމާއި އަދި ދުޢާއިން ނިމިފައިވުމުން ދަލީލުކޮށްދެނީ، ދުޢާކުރުމުގެ މަތިވެރިކަމާއި، އެއީ އަޅުކަމުގެ ރޫޙުކަމެވެ.

މާތް ﷲ އަށް ދުޢާކުރަންވާނީ، އެކަލާންގެއަށް ބިރުވެތިވުމާއިއެކު އަޅާގެ ނިކަމެތިކަން އިޙުސާސްކޮށްގެންނެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ . وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}[4] މާނައީ، “މަޑުމޮޅިކަމާއި، ވަންހަނާ ގޮތުގައި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިއިލާހަށް دعاء ކުރާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ހައްދުފަހަނަޅައިދާ މީހުންދެކެ އެކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގެނެއް ނުވެތެވެ. އަދި ބިން إصلاح ކުރެއްވުމަށްފަހު، ތިޔަބައިމީހުން އެ ބިމުގައި ފަސާދަ ނުކުރާށެވެ! އަދި ބިރުވެތިވެ، އެދުންވެ ތިބޭ حال، އެކަލާނގެއަށް ތިޔަބައިމީހުން دعاء ކުރާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه ގެ رحمة ފުޅުވަނީ، إحسان ތެރިންނާ ގާތުގައެވެ.”

މާތް ﷲ ގެ އަޅަކު ދުޢާކުރާހިނދު އެކަލާންގެ ގާތުގައި ވޮޑިގެންވާނެކަމާއި، އެއަޅަކު އެދުނުކަމެއް ފުއްދަވައިދެއްވާނެކަން އެންގެވިއެވެ. އެކަލާންގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ}[5] މާނައީ، “ތިމަން ﷲގެ އަޅާ ތިމަން ﷲ އަށް ދުޢާކޮށްފިނަމަ، އެއަޅަކާ ގާތުގައި ތިމަން ﷲ ވޮޑިގެންވަމެވެ. ފަހެ، ތިމަން ﷲ ގެ حضرة އަށް دعاء ކޮށްފިނަމަ دعاء ކުރި މީހާގެ دعاء އިޖާބަ ކުރައްވަމެވެ. ފަހެ، އެއުރެން ﷲ އަށް އިޖާބަދޭހުށިކަމެވެ! އަދި އެއުރެން ތިމަން ﷲ އަށް إيمان ވާހުށިކަމެވެ! (އެއީ) އެއުރެންނަށް ތެދުމަގު ލިބުމަށްޓަކައެވެ.”

މާތް ﷲ ގެ އަޅާ އެކަލާންގެ ދެނެގަތުން އިތުރުވެ މާތް ﷲ އާ ގުޅުން ވަރުގަދަވި މިންވަރަކުން އޭނާގެ ދުޢާ މަތިވެރިވެގެންވެއެވެ. މާތް ﷲ ގެ ކުރިފުޅުމަތީ ނިކަމެތިކަން އަދާކުރުން އިތުރުވެގެން ވެއެވެ. ވުމާއެކު ނަބީބޭކަލުންގެ ދުޢާ މާތްވެ މަތިވެރިވެގެންވިއެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ}[6] މާނައީ، “ހަމަކަށަވަރުން، އެބޭކަލުން ހެޔޮކަންތަކަށް އަވަސްވެ، އަދި ތިމަން ﷲ އަށް އެދުމާއި، ބިރުވެތިކަމާއެކު، دعاء ކުރައްވާ ކަމުގައިވިއެވެ. އަދި ތިމަން ﷲ އަށް މަޑުމައިތިރިވާ ބަޔަކުކަމުގައި އެބޭކަލުންވޫއެވެ.”

މުއުމިނު އަޅާގެ ފަރާތުން އެދެވިގެންވަނީ މި މާތްވެގެންވާ ރަމަޟާން މަހުގައި މި އަޅުކަމާއިގެން މަޝްޣޫލުވުން އިތުރު ކުރުމެވެ. ދުޢާގެ ޝަތުޠުތަކާއި އަދަބުތަކާއިއެކު ދުޢާކުރުމެވެ. އެއީ ދަރުމައާއިގެން ކާމިޔާބުހޯދާ މީހުންގެ ތެރޭގައި ވުމަށާއި، ނަރަކައިން ސަލާމަތްވުމަށްޓަކައެވެ. ފަހެ ރަމަޟާންމަހުގެ ކޮންމެ ރެޔެއްގައި އެކަލާންގެ އަޅުންކުރެ ބަޔަކު ނަރަކައިން ސަލާމަތް ކުރައްވާނެކަން އަންގަވާފައިވެއެވެ.

މާތް ﷲ އަޅަމެންގެ ރޯދައާއި ރޭއަޅުކަމާއި ދުޢާ އިޖާބަކުރައްވާންދޭވެ! ނަރަކައިން ސަލާމަތް ކުރެއްވުމުގެ ނިޢޫމަތް ދެއްވާންދޭވެ! يا حي يا قيوم .

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلِّمْ تَسْلِيمًا كثيراً

[2] رواه البيهقي في السنن الكبرى (3/345، 6185)

[3] سورة البقرة:186

[4] سورة الأعراف:55-56

[5] سورة البقرة:186

[6] سورة الأنبياء:90