بسم الله الرحمن الرحيم، الحمد لله، وصلَّى الله وسلَّم على رسول الله وعلى آله وأصحابه ومَن اهتدى بهُداه. أما بعد:
ދަމު ނަމާދުގައި ވަކި ޢަދަދަކުން ރަކުޢަތް ކަނޑައެޅުމެއްނެތި، ދެ ރަކުޢަތުން ސަލާމްދެމުން ކުރެވޭނެކަމަށް ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ އަރިހުން ޘާބިތުވެފައިވެއެވެ. ޞަޙީޙައިނިގައި ޘާބިތުވެގެންވާ ޢުމަރު رضي الله عنه ރިވާކުރެއްވި ޙަދީޘްގައިވެއެވެ: ((صَلَاةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى، فَإِذَا خَشِيَ أحَدُكُمُ الصُّبْحَ صَلَّى رَكْعَةً واحِدَةً تُوتِرُ له ما قدْ صَلَّى)) މާނައީ، “ދަމުނަމާދަކީ ދެރަކުޢަތުން ދެރަކުޢަތުން ކުރުމެވެ. ފަތިސް ވަގުތު ގާތްވެއްޖެހެން ހީވެއްޖެނަމަ އެއް ރަކުޢަތް ކުރާށެވެ. އެއީ އޭނާކުރި ނަމާދުގެ ވިތުރިއެވެ.” عَائِشَة رضي الله عنها އާއި ابن عباس އަދި އެހެން ބޭކަލުންވެސް ރިވާކުރެއްވި ފަދައިން ނަބިއްޔާ ﷺ އެފަދައިން ޢަމަލު ކުރެއްވިއެވެ.
އަދި عَائِشَة رضي الله عنها ރިވާކުރެއްވި އެހެން ޙަދީޘެއްގައި ވެއެވެ: ((ما كانَ رسولُ اللَّهِ يزيدُ في رمضانَ ولا غيرِهِ على إحدى عشرةَ رَكعةً يصلِّي أربعًا فلا تسأل عن حُسْنِهنَّ وَطُولِهِنَّ ثمَّ يُصَلِّي أربعًا فَلَا تَسْأَل عَن حُسْنِهِنَّ وَطُولِهنَّ ثمَّ يُصَلِّي ثلاثًا)) -متفق عليه- މާނައީ، رَمَضَان މަހުގައިވެސް އަދި އެހެން ދުވަސްވަރެއްގައިވެސް رسول الله ﷺ ދަމުނަމާދުގައި އެގާރަ ރަކުޢަތަށްވުރެ އިތުރު ނުކުރައްވައެވެ. އެކަލޭގެފާނު ކުރައްވަނީ ހަތަރު ރަކުޢަތުންނެވެ. އެ ނަމާދުގެ ރީތިކަމާއި ދިގުކަމާއިމެދު ތިޔަބައިމީހުން ސުވާލު ނުކުރާށެވެ. ދެން އެއަށްފަހު، ހަތަރު ރަކުޢަތް ކުރައްވައެވެ. އެ ނަމާދުގެ ރީތިކަމާއި ދިގުކަމާއިމެދު ތިޔަބައިމީހުން ސުވާލު ނުކުރާށެވެ. ދެން އެއަށްފަހު ތިން ރަކުޢަތް ކުރައްވައެވެ.”
ޙަދީޘްގައިވާ ހަތަރު ރަކުޢަތުން ކުރައްވައޭ އޮތުމުން އެއީ، ހަތަރު ރަކުޢަތް އެކުގައި ކުރައްވައި ސަލާމްދެއްވުން ކަމުގައި ބައެއް މީހުންނަށް ހީކުރެވެއެވެ. އެކަމަކު އެއީ އެހެނެއް ނޫނެވެ. އެއީ ކޮންމެ ދެ ރަކުޢަތުން ސަލާމް ދެއްވަމުން ކުރެއްވުމެވެ. އެކަމަށް ދަލީލުކުރަނީ ކުރީގެ ޙަދީޘެވެ. “ދަމުނަމާދަކީ ދެރަކުޢަތުން ދެރަކުޢަތުން ކުރުމެވެ.” އަދި އިބުނު ޢައްބާސް ގެ ރިވާޔަތުގައިވާފަދައިން رسول الله ﷺ ކޮންމެ ދެރަކުޢަތަކުން ސަލާމް ދެއްވައެވެ.
عَائِشَة رضي الله عنها ގެ ޙަދީޘްގައިވާ، ” رَمَضَان މަހުގައިވެސް އަދި އެހެން ދުވަސްވަރެއްގައިވެސް رسول الله ﷺ ދަމުނަމާދުގައި އެގާރަ ރަކުޢަތަށްވުރެ އިތުރު ނުކުރައްވައެވެ.” މިބަސްފުޅު ދަންނައެވެ. ދެރަކުޢަތުން ކުރަމުން އެއްރަކުޢަތުން ވިތުރިކޮށް އެގާރަ ރަކުޢަތް ކުރުމަކީ، رَمَضَان މަހުގައިވެސް އަދި އެހެން ދުވަސްތަކުގައިވެސް ކުރުން އެންމެ މޮޅުގޮތްކަމަކަށް މި ޙަދީޘުން ދަލީލެއް ނުކުރެއެވެ. ސަބަބަކީ، ހަމަ އެކަމަނާގެ އަރިހުން ޘާބިތުވެގެންވެއެވެ. رسول الله ﷺ ދަމުނަމާދުގައި ތޭރަ ރަކުޢަތް ކުރެއްވިއެވެ.
ވާރިދުވެގެންވާ ބަސްފުޅުތަކަށް ބަލާއިރު އެންމެ ރަނގަޅު ބަސްފުޅުތަކަކީ މިއީއެވެ. އެގާރަ ރަކުޢަތުން ނުވަތަ ތޭރެ ރަކުޢަތުން رسول الله ﷺ ދަމުނަމާދާއި ވިތުރި ކުރެއްވުމެވެ. ވީމާ އެންމެ މޮޅުއިތުރުވެގެންވަނީ އެގާރަ ރަކުޢަތުން ވިތުރި ފުރިހަމަކުރުމެވެ. އަދި ތޭރަ ރަކުޢަތުން ކުރުމަކީވެސް ސުންނަތުން ޘާބިތުވެގެންވާ ރަނގަޅުގޮތެކެވެ. މި ޢަދަދަށް ދަމުނަމާދު ފުރިހަމަ ކުރުމަކީ މީސްތަކުންނަށް އެންމެ ލުއިގޮތެވެ. އަދި އިމާމާއަށްވެސް ރުކޫޢާއި ސަޖިދާގައި އަދި ކިޔެވުމުގައި ޚުޝޫޢަތްތެރި ވެވޭނެ މިންވަރަކީ މިއީއެވެ. އޭރުން ކިޔެވުމުގައި އަވަސްނުކޮށް، ތަރުތީލު ކުރެވި، ތަދައްބުރު (ވިސްނައި ފިކުރު ހިންގަމުން) ކުރެވޭނެއެވެ.
ޢުމަރު رضي الله عنه ގެ ފަރާތްޕުޅުންވެސް އެކަލޭގެފާނު މިފަދައިން ޢަމަލު ކުރެއްވިކަން ޘާބިތުވެގެން ވެއެވެ. އިމާމުވެ ނަމާދުކުރައްވާ އަޞްޙާބު ބޭކަލުންނަށް އެފަދައިން ކުރެއްވުމަށް އެކަލޭގެފާނު އަމުރު ކުރައްވާފައިވެއެވެ. އަދި ހަމައެފަދައިން ޢުމަރު رضي الله عنه ގެ އަމުރުފުޅަށް އެބޭކަލުން ތޭވީސް ރަކުޢަތްވެސް ކުރައްވާފައިވެއެވެ. ވީމާ މީގެން ދަލީލުކުރަނީ މިފަދައިން (ތޭވީސް ރަކުޢަތްވެސް) ކުރެވިދާނެކަމެވެ. އަޞްޙާބުބޭކަލުންގެ މެދުގައި (އެގާރަ ރަކުޢަތަށްވުރެ) އިތުރަށް ކުރެއްވުމަށް އެބޭކަލުން ދެކެލެއްވިކަމެވެ. އެއީ މިބަސްފުޅުގައިވާފަދައިންނެވެ. “ދަމުނަމާދަކީ ދެރަކުޢަތުން ދެރަކުޢަތުން ކުރުމެވެ.”
ނަމަވެސް އެންމެ މޮޅު އިތުރުވެގެންވަނީ، އެގާރަ ރަކުޢަތުން ނުވަތަ ތޭރަ ރަކުޢަތުން ދަމުނަމާދު ފުރިހަމަކުރުމެވެ. އެއީ، عَائِشَة رضي الله عنها ވިދާޅުވެފައިވާ ފަދައިން، ” رَمَضَان މަހުގައިވެސް އަދި އެހެން ދުވަސްވަރެއްގައިވެސް رسول الله ﷺ ދަމުނަމާދުގައި އެގާރަ ރަކުޢަތަށްވުރެ އިތުރު ނުކުރައްވައެވެ.” މާނައަކީ ޢާންމުކޮށް އެކަލޭގެފާނު އެފަދައިން ކުރައްވާކަމެވެ. އަދި އެކަމަނާގެ އަރިހުގައި އެކަލޭގެފާނު އެފަދައިން ޢަމަލު ކުރައްވާފައިވާމެވެ. عَائِشَة رضي الله عنها އަކީ، ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުން ކަންކަމުގައި ގިނައިން ސުވާލުކުރައްވައި، އެހެން އަނބިއަނބިކަނބަލުންނަށްވުރެ ބޮޑަށް ފިޤުހުވެރި، ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތް މޮޅަށް ދެނެވަޑައިގަންނަވާ ބޭކަނބަލެކެވެ. އެކަމަނާގެ އަރިހުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ޢަމަލުކުރައްވާގޮތް އެމަނާއަށް ފެނިވަޑައިގަންނަވާގޮތަށް ޚަބަރު ކުރައްވައެވެ.
ވީމާ ދަމުނަމާދުގައި، ބައެއް ރޭގައި އެގާރަ ރަކުޢަތް، ބައެއް ރޭގައި ތޭރަ ރަކުޢަތް ކުރުމަކުން މައްސަލައެއް ނެތެވެ. އެކަމަކު، ހަތަރު ރަކުޢަތް އެކުގައި ކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. ސުންނަތަކީ ދެރަކުޢަތުން ދެރަކުޢަތުން ކުރުމެވެ.
އެންމެ އިށީނުމަކުން ތިން ރަކުޢަތުން ނުވަތަ ފަސް ރަކުޢަތް އެކުގައިކޮށް ވިތުރި ފުރިހަމަކުރުމަކުން މައްސަލައެއް ނެތެވެ. އެފަދައިން ނަބިއްޔާ ﷺ ޢަމަލުފުޅު ކުރައްވާފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް، ހަތަރު ރަކުޢަތް، ނުވަތަ ހަ ރަކުޢަތް، ނުވަތަ އަށްރަކުޢަތް އެންމެ އިށީނުމަކުން ކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. ހަތް ރަކުޢަތް އެކުގައި، ނުވަތަ ނުވަ ރަކުޢަތް އެކުގައި ކުރުން މައްސަލައެއް ނެތެވެ. އެފަދައިން ކުރާނަމަ އެންމެ ރަނގަޅުގޮތަކީ، ހަވަނަ ރަކުޢަތުގައި އައްތަޙިއްޔާތަށް އިށީންނުމެވެ. ނުވަތަ އަށްވަނަ ރަކުޢަތުގައި އައްތަޙިއްޔާތަށް އިށީންނުމެވެ. ދެން ތެދުވެ (އެއްރަކުޢަތް) ފުރިހަމަ ކުރުމެވެ.
ވީމާ، އެންމެ އިށީނުމަކުން ހަތް ރަކުޢަތުން ދަމުނަމާދު ކުރުމަކީވެސް ވާރިދުވެގެންވާ ގޮތެކެވެ. އެންމެ ރަނަގަޅުގޮތަކީ ދެރަކުޢަތުން ސަލާމްދެމުން ދަމުނަމާދު ކުރުމެވެ.
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلِّمْ تَسْلِيمًا كثيراً
https://binbaz.org.sa/fatwas/4335